De huidige Zoom doorbreekt in het achterland de natuurlijke afwatering naar het noorden van het achtergelegen moerasachtige terrein vol vennen (wat we nu de Brabantse Wal noemen). De oorspronkelijk afwatering van het gebied ten oosten van de hoogte waarop Berghen op ten Zoom gelegen was ging richting de Roosendaalse en Steenbergse Vliet.
De ontwikkeling van de stad vergde veel en goed water. Daartoe werd in de middeleeuwen een circa zeven meter diepe doorgraving gemaakt die door de eeuwen heen “de Grebbe” werd genoemd en waarop vermoedelijk de Balse Loop afwaterde richting de stad. De Grebbe werd gevoed door een reservoir met de naam “Zure Made”, later vergroot, waar de huidige “Vijverberg” een restant van is. In de veertiende eeuw begonnen de Heeren van Berghe ter afdoening van schulden moerontginning rechten te verlenen op achter de hoogte gelegen gronden met als gevolg dat er behoefte ontstond de ‘moer’ via het water af te voeren. Daartoe moest het water beheerst worden en gereguleerd.
De Moervaart, nu de Zoom geheten, is grotendeels rond 1429 gegraven. Daar droeg de stad Bergen op Zoom ter financiering 900 Franse Kroonen aan bij. Bij de aanleg en het onderhoud waren betrokken gemoerden van Bergen, van Wouw en van Roosendaal en zij betaalden mee. Rond 1448 ontstonden problemen over het onderhoud.
In 1485 werd het Privilege van de Zale verleend hetgeen een begin betekende van de overkluizing van de Grebbe waardoor de vaart op termijn gestaakt moest worden. In de periode 1485 – 1500 werden de stadsgrachten gegraven en verdiept waardoor de moervletten toch bij de haven konden komen. Rond 1508/09 werden er werkzaamheden verricht om de Zeezuiper te verbinden met de Moervaart waardoor de afwatering verbeterde en de Moervaart meer en beter water naar de stad bracht.
Na circa 20 jaar leverde een inspectie een aantal verbeterpunten op. Op 17 september 1529 volgde een publicatie waarin de heer Van Bergen het initiatief nam tot verbeteringen. In januari 1530 nam de Domeinraad de beslissing tot de verbeteringen en uitbreiding waarbij de ‘gemoerden’ de kosten dienden te dragen!
Op de kaart van het beleg door Spinola (1622) is goed te zien dat de vesting Bergen op Zoom voor haar verdediging aan de oostflank sterk afhankelijk was van heidewater aangevoerd door de Balse Loop en de Moervaart. Na de Vrede van Munster (1648) ontstond de behoefte om de afwatering te veranderen en te spuien via de Moervaart. Er is immers vrede en de oorlogsdreiging is van een andere orde. In een stuk uit 1670 duikt voor het eerst de naam “de Zoom” op. Tevens bevatte het stuk de wens/aanbeveling de Oude Moervaart, te beginnen bij de Zeezuiper stroomafwaarts tot aan de stadsgracht op te ruimen, te verbreden en te verdiepen zodat de afwatering van het hele gebied zou verbeteren teneinde de opbrengsten van het land te verhogen. Ook de vestingingenieurs nemen dan de naam “de Zoom” over in een reactie op de voorstellen (1671).
Rond 1700 is de Moervaart schijnbaar de Zoom geworden. In 1729 is de Zoom uitgediept. De veranderingen die de vestingbouwer Coehoorn heeft aangebracht zijn:
de gedeeltelijke afvoer van het Zoomwater noordwaarts om de forten Moermont, Pinssen en Roovere heen richting het Halsters Laag en zuidwaarts door de sluis Coehoorn. Vandaar o.a. naar de buitenhaven, door de stadsgrebbe en naar het Smitsvestje.
Rond 1846 wensten de gemeente Wouw en Roosendaal verdieping van de bovenloop van de Zoom. In 1850 kwamen er vanuit België soortgelijke geluiden om de ontwatering van gronden rond Calmpthout te verbeteren. Een discussie die tot 1878 duurde toen kwam er een ‘definitief’ ontwerp. Roosendaal ging echter in bezwaar bij de provincie. Landbouwers uit Kruisland kozen de Bergse zijde. Kernpunt was het eventueel bevaarbaar maken van de Zoom. Roosendaal vond dat er andere (Roosendaalse) prioriteiten waren die eerder provinciale aandacht en geld verlangde. In 1880 liet Bergen op Zoom die wens vallen en kwam het in Provinciale Staten op 13 juli 1880 tot een besluit en een krediet om de afwatering van het gebied te verbeteren.
MAAR: toen kwamen in Bergen op Zoom de bezwaren los van de net begonnen oestercultuurondernemers. Zij vreesden een teveel aan zoetwater! Met wat aanpassingen kwam er op 10 november 1882 een nieuw besluit. De regulatie van de Zoom kon beginnen. In juli 1886 was alles in werking.
Ook toen hadden Bergen op Zoom en Roosendaal soms andere belangen en leidde die tot schijnbaar eindeloze vertragingen. Toch werd de Moervaart uiteindelijk de Zoom die wij nu kennen.
il partigiano