Waterschap Oudste overheid? Ik denk het NIET. In de Grondwet van 1848 kwam voor het eerst de term ‘waterschap’ voor. Die wet bevatte slechts enkele artikelen over de waterstaat (190-193). In Grondwetten daarvoor kende we vele benamingen. Artikel 192 bepaalde, dat de Provinciale Staten bevoegd waren onder goedkeuring van de Koning in de bestaande inrichtingen en reglementen der waterschappen, veranderingen te maken en nieuwe vast te stellen. De grondwetgever beoogde met deze bepaling buiten kijf te stellen, dat de Staten bevoegd waren nieuwe waterschappen op te richten en bestaande op te heffen.
Deze bevoegdheid werd in de jaren 1842/43 bestreden door de Gelderse mr. A.G. Brouwer. Die stelde dat waterschappen verenigingen van particuliere belanghebbenden waren. Pas met de Grondwetsherziening van 1887 werd deze discussie beslecht. Toen werd deze bevoegdheid nadrukkelijk aan Provinciale Staten toegekend (artikel 190).
De kern vraag is wat is een waterschap?
Voor mij is een (lagere) overheid als een waterschap een organisatie die ondergeschikt is aan de ‘landheer’. Een waterschap kent een aantal kenmerkende taken c.q. uitvoeringsvormen. We ontdekken die in de oude stukken pas als de ‘waterschappen’ aan dijkbouw/beheer gaan doen. Maar ik denk dat de ontwateringstaak en ontginningstaak al vele honderden jaren eerder werd opgepakt door boeren en gemeenschappen.
Met name de onderlinge discussies tussen landbouwgemeenschappen en dorpen over de waterafvoer leidde al vroeg tot onderlinge regelingen, zoals het graven van weteringen. Ook in ‘landsheerloze’ gebieden zoals de Groninger Ommelanden weren deze vaak gestart door geërfdengemeenschappen.
In stukken is te vinden dat tot inwerkingtreding van het Gelderse rivierpolderreglement van 1837 er nog particuliere dijkstoelen functioneerden. Met de landheer bij onenigheid te vragen om bemiddeling.
Wat is in een naam? Voor mij is het zeker dat de eerste samenwerkingsvormen in het waterbeheer ontstonden omdat boeren tot de conclusie kwamen dat het waterbeheer beter kon. In besef dat je de buren niet moest benadelen. Dat “laat Gods water over Gods akker lopen” alleen maar meer ruzie bracht en geen voor beide meer opbrengst. En zo gingen gewone burgers ook zonder landheer samenwerken en dat kon ook zonder een overheid te worden.
En dat maakt voor mij dat de waterschappen niet per definitie de oudste overheid zijn. Maar dat de eerste samenwerkingsvormen ontstonden ruim voor dat de landheren zich als overheid, gingen gedragen. Het doet pijn maar de diverse vormen van landheerschappen, de graven, hertogen, ridders waren de eerste overheden!
Waterbeheersing is zou oud als de eerste boeren en geloof mij dat waren geen overheden. Maar gewoon mensen die het nut van samenwerken zagen.
Van privaatrechtelijke verenigingen werden de watergemeenschappen sluipenderwijs publiekrechtelijke lichamen. En nu, sluipenderwijs, van monistisch langzaam duaal worden.