Ik draai in de wereld van de waterschappen al ruim 30 jaar mee. En ben altijd geïnteresseerd geweest in de geschiedenis van het waterbeheer in wat wij nu kennen als Nederland. De boekjes zeggen: “Het oudste waterschap van Nederland is het Hoogheemraadschap van Rijnland dat is opgericht in 1255”. Het oudste wil niet zeggen het eerste wat veel mensen denken. Want de 21 waterschappen van nu kennen heel veel rechtsvoorgangers. Die allemaal niet meer bestaan omdat ze zijn opgegaan in steeds grotere verbanden. Alleen aan het Hoogheemraadschap van Rijnland is de opschaling en dus de opheffing van rechtsvoorgangers voorbijgegaan.
Rond 1850 waren er in Nederland ongeveer 3500 waterschappen in 1950 nog circa 2500 en nu nog 21. Minder dan 1 % van het aantal in 1950! Recordhouder is het huidige waterschap Rivierenland dat 474 rechtsvoorgangers kent. Ook in het werkgebied van mijn eigen waterschap Brabantse Delta waren in 1950 nog meer dan 200 waterschapjes.
Zo was het ook in vroeger tijden. Het probleem is dat de archieven uit die tijd (voor 1300) vrijwel allemaal verloren zijn gegaan en ze werden niet zo bijgehouden als nu. Maar soms geeft een archiefstuk een inkijkje in wat er wel was.
Op 15 januari 1288 verkoopt Hertog Jan I van Brabant aan de inwoners van Lithoijen gemeenschappelijke weidegronden. Het oorkondenboek van Noord-Brabant (van H.P.H. Camps) is informatie te vinden over de gementsoorkonde van Lithoijen uit 1288. Deze oorkonde bevat een bepaling die te maken heeft met de waterhuishouding (dijken en weteringen). ‘Al naar gelang Lithoijenaren profijt hebben van de gemeenschappelijke weiden zullen zij voor die delen moeten bijdragen aan het onderhoud van de dijken en waterlopen’. Ook bevat de oorkonde elementen die aangeven dat ook dorpen stroomopwaarts en stroomafwaarts langs de Maas de lasten mede gedragen.
Er is dus een omslagstelsel waarbij hoe omvangrijker het grondbezit of het profijt ervan, hoe hoger de bijdrage! Hier is dus ruim voor 1300 sprake van een waterschapachtige organisatie met een regeling inzake de kostentoedeling. Een groot stuk van de Maasoever is dus bedijkt en de afvoer van water geregeld en mogelijk de aanvoer middels suatiesluisjes ook!
Archeologisch is vastgesteld dat rond Den Bosch de waterstaatkundige werken er al ruim voor die tijd waren. Vermoedelijk dus ook iets van een organisatie in de vorm van een water-, polder- of heemraadschap. Want als wij Nederlanders, iets organiseerden dan regelden we ook hoe en door wie er betaald ging worden. Of het Hoogheemraadschap van Rijnland het eerste waterschap was waag il partigiano te betwijfelen. Misschien waren wij Brabanders misschien wel de eerst. En valt het Hertogdom Brabant die eer toe.
il partigiano